Według znaku diakrytycznego
Znak diakrytyczny to mały znak dodany do litery podstawowej. Przy każdym znajdziesz jego łączący punkt kodowy, kilka liter, które go noszą, i odnośnik do pełnej strony z klawiszami martwymi dla Windows, Maca i Linuksa.
Kreska wznosząca się w prawo, najczęściej używany znak diakrytyczny alfabetu łacińskiego. Oznacza sylabę akcentowaną w hiszpańskim i portugalskim, zamknięte e we francuskim, długość samogłoski w czeskim, słowackim, węgierskim i irlandzkim, a w wietnamskim ton sắc. W polszczyźnie nazywa się kreską i zmiękcza ć, ń, ś, ź oraz zamienia ó w /u/.
Kreska opadająca w prawo, lustrzane odbicie akcentu ostrego. Rozróżnia francuskie homofony à i a, oznacza samogłoskę otwartą we włoskim i katalońskim, w portugalskim wskazuje ściągnięcie (à), a w wietnamskim ton huyền. Nie należy go mylić z backtickiem używanym w kodzie, choć leżą na tym samym klawiszu.
Daszek nad samogłoską. We francuskim zwykle wskazuje zanikłe s (hôtel od hostel, forêt od forest), w portugalskim oznacza zamkniętą samogłoskę akcentowaną w przeciwieństwie do otwartej z akcentem ostrym. Walijczycy nazywają go to bach, esperantyści ĉapelo, a Afrykanerzy kappie.
Falista kreska nad literą. Hiszpański stosuje ją wyłącznie w literze ñ, portugalski w samogłoskach nosowych ã i õ, estoński w õ (osobna samogłoska, wcale nie nosowa), a wietnamski dla tonu ngã. Uwaga na hiszpańskie nazewnictwo: słowo tilde oznacza tam zwykle akcent ostry, a sam ten znak to virgulilla.
Dwie kropki nad samogłoską. jeden znak w dwóch rolach. Jako niemiecki umlaut oznacza przegłos (Mann-Männer, Buch-Bücher), jako diereza każe wymówić dwie samogłoski osobno (naïf, Noël, coëfficiënt, pingüino). Unicode koduje oba przypadki identycznie, o nazwie decyduje więc wyłącznie język; zapisy ae, oe, ue zastępują tylko niemiecki umlaut.
Mały haczyk zawieszony pod literą, zagięty w lewo. Przy c wymusza dźwięk /s/ przed a, o i u: français, garçon, coração, força. Turecki stosuje go w ç i ş, kataloński nazywa ce trencada, a łotewskie litery ģ ķ ļ ņ mają w nazwie unikodowej cedyllę, choć rysuje się je z przecinkiem.
Mała kątowa literka v nad znakiem. lustrzane odbicie daszka, której nie należy mylić z zaokrąglonym brewisem. Daje č, š i ž w czeskim, słowackim, chorwackim, słoweńskim, łotewskim i litewskim oraz typowo czeskie ř. Przy ď, ť i ľ drukuje się ją jako kreseczkę podobną do apostrofu, bo brakuje miejsca w pionie.
Mała zaokrąglona miseczka nad literą. Rumuni nazywają ją căciulă i zapisują nią schwa ă; tureckie ğ (yumuşak ge) tylko wydłuża poprzedzającą samogłoskę i nigdy nie zaczyna wyrazu; zestaw dopełniają wietnamskie ă i esperanckie ŭ. To zaokrąglenie odróżnia brewis od kątowego haczka.
Prosta belka nad samogłoską, oznaczająca długość. Łotysze nazywają ją garumzīme i używają ā ē ī ū, litewski ma tylko ū, a poza Europą to maoryskie tohutō i hawajskie kahakō. Jest częścią litery, a nie nadkreśleniem ani podkreśleniem.
Mały ogonek pod samogłoską, zakręcony w prawo. polska nazwa mówi dokładnie, o co chodzi. Polskie ą i ę to samogłoski nosowe (ą jest nosowym o, nie nosowym a), a litewskie ą ę į ų, zwane nosinė, były kiedyś nosowe, dziś oznaczają jedynie długość. Nie należy mylić ogonka z cedyllą, która zakręca w drugą stronę i stoi pod spółgłoskami.
Małe kółko nad literą. Duńskie, norweskie i szwedzkie å jest pełnoprawną literą alfabetu, sortowaną po z, która w 1917 i 1948 roku zastąpiła dawny zapis aa; czeskie ů, zwane kroužek, zapisuje długie u w środku wyrazów takich jak dům czy stůl. Kółka nie należy mylić ze znakiem stopnia ani z ordynałem º.
Kreska przechodząca przez literę. Daje duńskie i norweskie ø, polskie ł (wymawiane jak angielskie w), chorwackie, serbskie, bośniackie i wietnamskie đ oraz maltańskie ħ. W odróżnieniu od znaków stawianych nad literą to wszystko są osobne litery alfabetów, a znaki gotowe nie rozkładają się na podstawę i znak diakrytyczny.
Pojedyncza kropka postawiona nad literą. Po polsku nazywa się kropką i odróżnia ż od ź; litewskie ė to długie e; maltański ma ċ, ġ i ż; turecki zachowuje kropkę w wielkim İ, które jest inną literą niż I bez kropki. Dawna czcionka gaelicka używała jej do oznaczania lenicji, tam gdzie dzisiejsza pisownia stawia bh, ch, dh.
Dwie równoległe kreski akcentu ostrego, w alfabecie łacińskim używane wyłącznie przez węgierski, nad ő i ű. To długie odpowiedniki ö i ü. kő, tűz, gyűrű. a po węgiersku znak nazywa się hosszú ékezet albo kettős ékezet; w typografii mówi się o hungarumlaucie. Zapisanie zamiast nich ö lub ü jest błędem ortograficznym, nie wariantem.
Mały haczyk doczepiony w prawym górnym rogu litery, używany wyłącznie w wietnamskim do tworzenia ơ i ư. Po wietnamsku nazywa się dấu móc albo râu, a obie litery są samodzielnymi samogłoskami alfabetu, wyraźnie odrębnymi od o i u: cơm, mới, nước, người. Na dodatek mogą nosić nad sobą dowolny z pięciu znaków tonu.
Przecinek stojący pod literą, oddzielony od niej. to właśnie znak, który Akademia Rumuńska przepisuje dla ș i ț, punkty kodowe od U+0218 do U+021B. Formy z cedyllą ş i ţ, generowane przez starsze wersje Windows, są w rumuńskim błędne; Unicode wprost stwierdza, że w tureckim preferuje się cedyllę, a w rumuńskim przecinek pod literą. Łotewskie ģ ķ ļ ņ również rysuje się z przecinkiem, ale korzystają z punktów kodowych cedylli.
Mały haczyk przypominający znak zapytania nad samogłoską, używany wyłącznie w wietnamskim dla tonu hỏi: mả, hỏi, nhỏ, biển, phở. To jeden z pięciu wietnamskich znaków tonu i może stanąć nad samogłoską, która już nosi brewis, daszek albo różek. stąd ogromna liczba gotowych liter w tym alfabecie.
Pojedyncza kropka pod samogłoską. wietnamski ton nặng: mạ, mẹ, học, một, bạn, lạnh. Poza wietnamskim ten sam znak występuje w joruba, igbo oraz w transliteracji IAST sanskrytu, gdzie oznacza spółgłoski retrofleksyjne ṭ, ḍ, ṇ i ṣ.
ligatura (æ, œ, ß)
6 liter
Dwie litery zlane w jeden kształt. Nie ma dla niej znaku składającego, więc ligatura istnieje wyłącznie jako osobny znak: francuskie œ jest obowiązkowe w cœur, sœur i œuf, æ pojawia się w ex æquo, a niemieckie ß wywodzi się z długiego s w połączeniu z s lub z. W duńskim, norweskim i islandzkim æ nie jest już ligaturą, lecz pełnoprawną literą alfabetu.